Westerplatte to zalesiony półwysep w Gdańsku, długi na ok. 2 km, przy ujściu Martwej Wisły do Zatoki Gdańskiej. W latach 1926–1939 działała tu polska Wojskowa Składnica Tranzytowa, której obrona w dniach 1–7 września 1939 roku stała się symbolem początku II wojny światowej. Dziś to miejsce pamięci i Pomnik historii z Pomnikiem Obrońców Wybrzeża, Wartownią nr 1, ruinami koszar, cmentarzem obrońców i wystawą Muzeum II Wojny Światowej. Teren zwiedza się pieszo, a z okolic dworca Gdańsk Główny dojedziesz tu autobusem 138.
Poniżej opisujemy, skąd wzięła się nazwa, jak półwysep trafił w polskie ręce, jak wyglądała służba w składnicy, co zobaczysz na miejscu i jak zaplanować wizytę.
Gdzie leży Westerplatte i skąd ta nazwa?
Półwysep leży w północno-wschodniej części Gdańska, na Wyspie Portowej, i administracyjnie należy do dzielnicy Przeróbka. Ma od ok. 200 do ok. 500 m szerokości. Od zachodu oblewa go zakole Martwej Wisły nazywane Zakrętem Pięciu Gwizdków, a od północy Zatoka Gdańska. Po drugiej stronie kanału portowego leży Nowy Port, a od południa półwysep graniczy z Wisłoujściem i Portem Północnym. W granicach Gdańska jest od 1814 roku.
Nazwa pochodzi z języka niemieckiego. Dawne West Platte znaczy „zachodnia wyspa”, bo jeszcze w XIX wieku Westerplatte było wyspą, a nazwa odróżniała je od położonej obok Ost Platte, czyli wyspy wschodniej. W półwysep zmieniło się w latach 1845–1847. Nazwę zachowano także po 1945 roku, bo stała się symbolem.
Dalsza część artykułu poniżej
Historia półwyspu przed 1939 rokiem
Zanim półwysep kojarzył się z wojskiem, był miejscem wypoczynku. W 1835 roku powstał tu pierwszy zakład kąpielowy z restauracją, a w 1880 roku Towarzystwo Żeglugowe „Weichsel” kupiło część terenu i urządziło przystań dla statków z Gdańska, dom zdrojowy, molo i halę plażową. Sztorm z nocy z 9 na 10 stycznia 1914 roku mocno uszkodził te obiekty. Kąpielisko przestało działać przed II wojną światową i było najkrócej funkcjonującym kurortem w historii Gdańska.
Jak półwysep stał się polską placówką?
Jesienią 1919 roku teren półwyspu wykupiono z rąk niemieckich. Inicjatorem był Mieczysław Jałowiecki, pierwszy przedstawiciel polskiego rządu w Wolnym Mieście Gdańsku, a zakup sfinansował ks. Stanisław Adamski. 14 marca 1924 roku Rada Ligi Narodów przyznała Polsce teren na Westerplatte, a 31 października 1925 roku przekazano go w bezterminowe i bezpłatne użytkowanie. W grudniu 1925 roku Liga Narodów zgodziła się na polską straż wojskową. Pierwszy oddział, 22 żołnierzy pod dowództwem por. Stefana Koniecznego, przypłynął trałowcem ORP Mewa 18 stycznia 1926 roku.
Wojskowa Składnica Tranzytowa
W latach 1926–1939 na półwyspie działała Wojskowa Składnica Tranzytowa, czyli polska baza przeładunku broni i amunicji przywożonych przez gdański port. Półwysep był polską eksklawą wewnątrz terytorium Wolnego Miasta Gdańska. Liga Narodów pozwoliła na stały oddział 88 żołnierzy, a jego skład zmieniano co pół roku. W latach 1933–1934 zbudowano żelbetowe wartownie, a w 1936 roku budynek koszar, w którym mieściło się też dowództwo. Od 1938 roku komendantem składnicy był mjr Henryk Sucharski, a dowódcą oddziału wartowniczego kpt. Franciszek Dąbrowski.
Obrona Westerplatte we wrześniu 1939 roku
Latem 1939 roku, gdy rosło napięcie w stosunkach polsko-niemieckich, załogę po cichu wzmocniono do ok. 200 osób. Źródła podają różne liczby, od 182 do ok. 225, bo część obrońców stanowili zmobilizowani pracownicy cywilni składnicy. 25 sierpnia do Gdańska wpłynął z rzekomo kurtuazyjną wizytą niemiecki pancernik szkolny „Schleswig-Holstein” i zacumował w kanale portowym, ok. 150 m od Westerplatte.
Walki zaczęły się o świcie 1 września 1939 roku, kilka minut przed 4:50, gdy pancernik otworzył ogień w stronę składnicy. Przez siedem dni załoga broniła się samotnie, w okrążeniu i wobec dużej przewagi przeciwnika. 7 września mjr Sucharski podjął decyzję o kapitulacji, a obrońcy trafili do obozów jenieckich, w których przebywali do 1945 roku. W walkach zginęło co najmniej 15 polskich żołnierzy. Za pierwszy akt agresji Niemiec na Polskę uważa się atak na mosty w Tczewie, o kilkanaście minut wcześniejszy, ale to obrona Westerplatte stała się symbolem września 1939 roku.
Po kapitulacji na półwyspie utworzono podobóz obozu Stutthof, rozwiązany w maju 1941 roku, a część koszar rozebrano. Historię obrony upamiętnia wiele utworów, m.in. wiersz Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego „Pieśń o żołnierzach z Westerplatte”, książka Melchiora Wańkowicza „Westerplatte” z 1959 roku i film Stanisława Różewicza z 1967 roku.
Po wojnie – miejsce pamięci i nowe muzeum
Rozminowywanie półwyspu zaczęło się jesienią 1946 roku. W tym samym roku, z inicjatywy kpt. Franciszka Dąbrowskiego, odsłonięto nagrobek ku czci poległych, który dał początek cmentarzowi. W latach 1962–1966 poszerzano kanał portowy i porządkowano teren, a 9 października 1966 roku odsłonięto Pomnik Obrońców Wybrzeża. Rok później Wartownię nr 1 przesunięto w całości na szynach, żeby nie trzeba było jej rozbierać. 12 czerwca 1987 roku na Westerplatte spotkał się z obrońcami i młodzieżą papież Jan Paweł II, a 1 września 2003 roku miejsca związane z polem bitwy wpisano na listę Pomników historii.
Cmentarz obrońców
W 1971 roku na cmentarzu pochowano szczątki mjr. Henryka Sucharskiego, sprowadzone z Włoch. Podczas prac archeologicznych w 2019 roku odnaleziono szczątki kolejnych obrońców. 4 listopada 2022 roku na nowym Cmentarzu Wojskowym Żołnierzy Wojska Polskiego na Westerplatte odbył się ich pogrzeb z udziałem władz państwowych, województwa i miasta, a wraz z nimi spoczął mjr Sucharski.
Budowa Muzeum Westerplatte
Muzeum Westerplatte i Wojny 1939 powołano w 2015 roku, a potem połączono z Muzeum II Wojny Światowej, którego jest dziś oddziałem. W 2019 roku uchwalono ustawę o jego budowie. Projekt przewiduje odbudowę części obiektów składnicy i wystawę stałą o powierzchni ok. 3,5 tys. m². Uroczyste rozpoczęcie budowy odbyło się w 2026 roku, a zakończenie inwestycji zaplanowano na 2030 rok. Do tego czasu muzeum pokazuje znaleziska z wykopalisk w budynku Elektrowni.
Uroczystości 1 września
Co roku 1 września o świcie przy Pomniku Obrońców Wybrzeża odbywają się uroczystości rocznicowe wybuchu II wojny światowej. Od 2016 roku przy reliktach Placówki „Wał” organizowany jest też plenerowy Koncert Niepodległości. W te dni na półwyspie jest bardzo tłoczno, a dojazd bywa utrudniony.
Co zobaczyć na Westerplatte?
Teren to rozległy park pamięci z obiektami rozrzuconymi wzdłuż alejek i tablicami informacyjnymi. Przejście głównej trasy zajmuje ok. 1,5–2 godzin, a z wystawą w Elektrowni warto zarezerwować pół dnia.
Pomnik Obrońców Wybrzeża
Monument ma 25 m wysokości i stoi na wzniesieniu o wysokości ok. 22 m, usypanym z ziemi wydobytej przy poszerzaniu kanału portowego, na przedwojennym wale ochronnym. Zaprojektowali go Franciszek Duszeńko i Henryk Kitowski, a projekt urbanistyczny całego terenu przygotował Adam Haupt. Pomnik złożono z 236 granitowych bloków o łącznej wadze 1150 ton. Kształtem przypomina wyszczerbiony bagnet wbity w ziemię, a siedem zniczy u jego stóp odnosi się do siedmiu dni obrony. Ze wzgórza widać wejście do portu i statki wpływające do kanału.
| Adres: | ul. mjr. Henryka Sucharskiego, 80-601 Gdańsk (Westerplatte) |
|---|---|
| Godziny otwarcia: | teren otwarty całą dobę |
| Ocena w Mapach Google: | 4,7 (28 341 opinii) |
| Jak dojechać? | Dojazd w Mapach Google |
Wartownia nr 1
Wartownia nr 1 była we wrześniu 1939 roku najważniejszym punktem polskiej obrony. Od 1980 roku działa w niej oddział Muzeum Gdańska z ekspozycją odtwarzającą wnętrza z września 1939 roku. Zobaczysz tu m.in. makietę półwyspu z zaznaczonymi stanowiskami, oryginalną kurtkę mundurową mjr. Sucharskiego, model pancernika „Schleswig-Holstein” w skali 1:100 i siedem brązowych tablic symbolizujących siedem dni walk. Oddział bywa czasowo zamknięty, zwłaszcza poza sezonem, więc przed wizytą sprawdź komunikaty Muzeum Gdańska.
| Adres: | mjr. Henryka Sucharskiego 70, 80-601 Gdańsk |
|---|---|
| Godziny otwarcia: | oddział Muzeum Gdańska, otwierany sezonowo; aktualne godziny podaje Muzeum Gdańska |
| Ocena w Mapach Google: | 4,6 (625 opinii) |
| Telefon: | 58 573 31 28 |
| Jak dojechać? | Dojazd w Mapach Google |
Ruiny koszar
Z koszar wzniesionych w 1936 roku, w których mieszkała załoga, zostały ruiny murów i piwnic. Większą część budynku zniszczono w czasie wojny, a kolejne fragmenty rozebrano przy przebudowie terenu w latach 60. Ruiny są oznaczone tablicami i stanowią jeden z głównych punktów trasy.
Wystawa w Elektrowni
W budynku dawnej Elektrowni Muzeum II Wojny Światowej pokazuje wystawę „Pamięć ukryta pod powierzchnią. Archeologia Westerplatte”. Prezentuje przedmioty odnalezione podczas wykopalisk na półwyspie, od wyposażenia żołnierzy po ślady codziennego życia w składnicy.
Inne zachowane obiekty
Na terenie zachowały się też Wartownia nr 3, Placówka Fort i relikty Placówki „Wał”. Przy alejkach stoją tablice z historią poszczególnych miejsc, a na terenie znajduje się osobny pomnik z napisem „Nigdy więcej wojny!”.
Zwiedzanie Westerplatte – godziny otwarcia i informacje praktyczne
Większością terenu i wystawą w Elektrowni opiekuje się Muzeum II Wojny Światowej, a Wartownia nr 1 jest oddziałem Muzeum Gdańska. Na miejscu obowiązują różne godziny otwarcia:
- Centrum Obsługi Zwiedzających przy ul. mjr. Henryka Sucharskiego działa codziennie w godz. 9:00–16:00.
- Kasy na Westerplatte są czynne w godz. 10:00–15:15.
- Wystawę w Elektrowni zwiedzisz od wtorku do niedzieli w godz. 10:00–16:00, w poniedziałki jest nieczynna.
Obiekty Muzeum II Wojny Światowej są zamknięte 1 listopada, 24–26 grudnia i 31 grudnia. Ceny biletów i rezerwacje znajdziesz na stronie Muzeum II Wojny Światowej oraz w Centrum Obsługi Zwiedzających.
| Adres: | mjr. Henryka Sucharskiego 77, 80-601 Gdańsk |
|---|---|
| Godziny otwarcia: | codziennie 9:00–16:00; kasy 10:00–15:15 |
| Ocena w Mapach Google: | 4,3 (71 opinii) |
| Telefon: | 58 760 31 63 |
| Jak dojechać? | Dojazd w Mapach Google |
Jak dojechać na Westerplatte?
Centrum Obsługi Zwiedzających mieści się przy ul. mjr. Henryka Sucharskiego, a do tej części Gdańska dojedziesz na kilka sposobów:
- Autobusem 138 z okolic dworca Gdańsk Główny. Linia 106 zaczyna się przy przystanku Muzeum II Wojny Światowej, a w sezonie letnim kursuje dodatkowo linia 606.
- Samochodem, z tym że na terenie Westerplatte działa tylko parking przy Centrum Obsługi Zwiedzających. W 2026 roku na ul. Sucharskiego trwa budowa, więc warto śledzić oznakowanie.
- Rowerem z centrum Gdańska, trasą ok. 10 km, którą pokonasz w mniej niż 40 minut. Przed centrum obsługi są stojaki, stacja naprawy i stacja roweru miejskiego MEVO.
Ile czasu zarezerwować i kiedy przyjechać?
Na sam teren wystarczą 1,5–2 godziny, ale z dojazdem z centrum, wystawą w Elektrowni i Wartownią nr 1 lepiej zaplanować pół dnia. Alejki prowadzą przez las i po trawie, więc przydadzą się wygodne buty. Najspokojniej jest w dni powszednie poza wakacjami, a najwięcej ludzi przyjeżdża 1 września i w letnie weekendy.
Co jeszcze zobaczyć w Gdańsku przy okazji wizyty na Westerplatte?
Po sąsiedzku, w Wisłoujściu, stoi Twierdza Wisłoujście, dawna twierdza strzegąca ujścia Wisły, dziś oddział Muzeum Gdańska. Westerplatte dobrze połączyć też z wizytą w głównym gmachu Muzeum II Wojny Światowej, bo linia 106 łączy oba miejsca. Główny gmach muzeum należy do największych muzeów miasta.
Szerszy kontekst daje nasza historia Gdańska w pigułce, a po powrocie do centrum możesz przejść Długim Targiem i Drogą Królewską. Z Westerplatte i Drogi Królewskiej łatwo ułożyć jednodniowy plan zwiedzania Gdańska. Westerplatte należy też do 20 najważniejszych zabytków Gdańska.
Źródła: Wikipedia; strony Muzeum II Wojny Światowej i Muzeum Gdańska; rejestr Pomników historii; wizytówki w Mapach Google. Zdjęcia: Wikimedia Commons (autorzy i licencje w podpisach).
