Chełm
Chełm to najbardziej zaludniona dzielnica Gdańska — pod koniec 2025 roku liczyła 29 970 mieszkańców, przy zaledwie 3,89 km² powierzchni, co czyni ją drugą najgęściej zaludnioną dzielnicą miasta. Leży na Górnym Tarasie, na wysokości 50–60 m n.p.m., i należy do najstarszych części Gdańska — pierwsza wzmianka o osadzie pochodzi już z 1277 roku. Dzielnica dzieli się nieformalnie na Stary Chełm i Nowy Chełm, a w 2018 roku oddzieliła się od niej Orunia Górna-Gdańsk Południe.
Informacje ogólne o Chełmie
Chełm zajmuje obszar o wymiarach około 1,5 km (długość południkowa) na 2,5 km (szerokość równoleżnikowa) w najszerszych miejscach, na wysokości 50–60 m n.p.m. na Górnym Tarasie. Dzielnica nieformalnie dzieli się na dwie części: Stary Chełm — osiedle robotnicze z lat 30. i 40. XX wieku — oraz Nowy Chełm, duży zespół mieszkaniowy wzniesiony pod koniec lat 70. XX wieku.
Od północy dzielnicę ogranicza Trasa W-Z. W 2018 roku z terytorium Chełmu wydzielono nową, 35. dzielnicę Gdańska — Orunię Górną-Gdańsk Południe.
Geografia i granice
Chełm leży pod współrzędnymi 54°20′18″N 18°37′07″E. Dzielnica graniczy z Wzgórzem Mickiewicza, Siedlcami, Orunią-Św. Wojciech-Lipce, Ujęściskiem-Łostowicami oraz — od 2018 roku — z wydzieloną z niej samej Orunią Górną-Gdańskiem Południe.
Historia Chełma
Najstarszy ślad po osadzie w tym miejscu to dokument księcia Mściwoja II z 1277 roku — choć zdaniem prof. Klemensa Bruskiego samo osadnictwo mogło tu istnieć jeszcze wcześniej. Jako odrębną wieś, Nową Górkę, wydzielono z majątku biskupów włocławskich w 1356 roku; z czasem przyjęła się dla niej niemiecka nazwa Stolzenberg. Do 1437 roku osada rozrosła się do 202 hektarów i sąsiadowała już z Orunią, Ujęściskiem oraz Siedlcami. Prawa na wzór chełmiński otrzymała w 1471 roku z rąk biskupa włocławskiego Jakuba z Sienna.
Wojsko koronne, eskortujące komisję biskupa Stanisława Karnkowskiego, obozowało tu w latach 1569–1570, blokując dostęp do Gdańska. Znacznie poważniejsze zniszczenia przyniosło oblężenie miasta przez Stefana Batorego w 1577 roku — król rozbił wówczas swoją główną kwaterę właśnie na terenie Chełmu. Zrujnowaną okolicę, a zwłaszcza Biskupią Dolinę, zaczęli zasiedlać rzemieślnicy niezrzeszeni w cechach, stawiając ponad sto domów. Sto lat później, w 1676 roku, działało tu już 15 browarów, a jeszcze przed 1694 rokiem na wzgórzu Judenberg założono cmentarz żydowski.
Gdy w wyniku pierwszego rozbioru Polski teren przeszedł pod panowanie pruskie, król Fryderyk Wielki połączył Chełm z Siedlcami, Starymi Szkotami i Świętym Wojciechem w jeden organizm miejski, pomyślany jako konkurencja dla Gdańska; w 1772 roku mieszkało tam blisko 4900 osób. Okres wojen napoleońskich odwrócił ten rozwój — do 1807 roku populacja skurczyła się do 780 mieszkańców, a rozbiórkowa cegła posłużyła przy wznoszeniu Reduty Napoleońskiej, po czym miasto ucierpiało ponownie w 1813 roku. Rok później, w 1814, Chełm stał się częścią Gdańska, choć wyludnienie postępowało jeszcze długo — w 1869 roku naliczono tu zaledwie 116 mieszkańców, a w 1912 roku niewiele więcej, bo 493.
Realna odbudowa ruszyła dopiero w 1934 roku wraz ze wznoszeniem bloków i domów jednorodzinnych, a od 1940 roku dokładano do tego mieszkania przeznaczone dla robotników stoczni Schichaua. Nazwa dzielnicy zmieniała się jeszcze po wojnie — najpierw funkcjonowała jako Pohulanka, potem Wysoka Góra — nim w 1949 roku ustalono ostatecznie polski odpowiednik niemieckiego Stolzenberga: Chełm. Zachodnią część, sąsiadującą dziś ze Wzgórzem Mickiewicza, zabudowano willami w latach 50., a pod koniec lat 70. na dawnych gruntach „Starej Wsi” wyrósł Nowy Chełm.
Komunikację z resztą miasta ułatwiła w 2007 roku nowa linia tramwajowa — do dziś pozostaje najbardziej stromym odcinkiem torów tramwajowych w kraju. Ostatnia zmiana granic dzielnicy nastąpiła 30 sierpnia 2018 roku, kiedy z jej terytorium wydzielono samodzielną Orunię Górną-Gdańsk Południe.
Demografia Chełma
Na koniec 2025 roku Chełm liczył 29 970 mieszkańców — to spadek o 313 osób (1%) względem 2024 roku, gdy dzielnica liczyła 30 283 osoby. Mimo spadku Chełm pozostaje najludniejszą dzielnicą Gdańska. Powierzchnia wynosi 3,89 km², a gęstość zaludnienia — 7704 osoby/km², co daje drugie miejsce w mieście pod tym względem.
Trend jest wyraźnie spadkowy: w 2015 roku dzielnica liczyła 32 553 mieszkańców, w 2018 roku — 32 208, by w 2025 roku spaść do 29 970. Struktura wiekowa (2025): 0–17 lat — 4802 osoby, 18–59 lat — 16 058 osób, 60–64 lata — 1067 osób, powyżej 64 lat — 8043 osoby. Przyrost naturalny w 2025 roku wyniósł -91, a saldo migracji wewnętrznych -152 — to największy odpływ mieszkańców spośród wszystkich dzielnic Gdańska.
Urbanistyka i zabudowa Chełma
Zabudowa Chełmu dzieli się nieformalnie na dwie części o odmiennym charakterze. Stary Chełm to osiedle robotnicze wzniesione w latach 30. i 40. XX wieku, częściowo związane z budową mieszkań dla pracowników stoczni Schichaua od 1940 roku. Nowy Chełm to duży, wielorodzinny zespół mieszkaniowy zbudowany pod koniec lat 70. XX wieku na gruntach dawnej „Starej Wsi”. Na zachodzie dzielnicy, w latach 50. XX wieku, powstała dodatkowo zabudowa willowa, w rejonie dzisiejszej granicy ze Wzgórzem Mickiewicza.
Komunikacja i transport
Chełm obsługuje linia tramwajowa wybudowana w 2007 roku — to najbardziej stroma trasa tramwajowa w całej Polsce. Dzielnicę obsługują też miejskie linie autobusowe. Od północy Chełm graniczy z Trasą W-Z, jedną z głównych arterii komunikacyjnych Gdańska.
Edukacja w Chełmie
Na terenie dzielnicy działają:
- Szkoła Podstawowa nr 8,
- Szkoła Podstawowa nr 47,
- Zespół Szkół nr 7, w skład którego wchodzą Szkoła Podstawowa nr 3 oraz VII Liceum Ogólnokształcące.
Kultura, sport i rekreacja
Mieszkańcy Chełmu mogą korzystać z basenu przy ulicy Chałubińskiego.
Handel, usługi i gospodarka
Funkcję handlowo-usługową dzielnicy pełnią przede wszystkim Pasaż Chełmski oraz Galeria Chełm.
Zabytki i miejsca warte uwagi w Chełmie
Na terenie Chełmu znajdują się dwa kościoły: kościół pw. Św. Urszuli Ledóchowskiej oraz kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego. Ważnym śladem historii dzielnicy jest zabytkowy cmentarz żydowski na wzgórzu Judenberg, założony jeszcze przed 1694 rokiem. Na terenie dzielnicy zachował się też teren byłego podobozu Stalag XX B.
Chełm ma również dwa pomniki przyrody: topolę białą o obwodzie 452 cm (pomnikiem przyrody od 2016 roku) oraz buk zwyczajny o obwodzie 291 cm.
FAQ
Ile mieszkańców ma Chełm?
Na koniec 2025 roku Chełm liczył 29 970 mieszkańców, co czyni go najbardziej zaludnioną dzielnicą Gdańska.
Gdzie leży Chełm?
Chełm leży na Górnym Tarasie, na wysokości 50–60 m n.p.m., w południowej części Gdańska.
Z jakimi dzielnicami sąsiaduje Chełm?
Chełm graniczy z Wzgórzem Mickiewicza, Siedlcami, Orunią-Św. Wojciech-Lipce, Ujęściskiem-Łostowicami oraz Orunią Górną-Gdańskiem Południe.
Skąd pochodzi nazwa Chełm?
Osada nosiła kolejno nazwy Nowa Górka i Stolzenberg. Po wojnie funkcjonowały nazwy Pohulanka i Wysoka Góra, zanim w 1949 roku przyjęto ostateczną, polską nazwę Chełm.
Dlaczego tramwaj na Chełmie jest wyjątkowy?
Linia tramwajowa wybudowana w 2007 roku jest najbardziej stromą trasą tramwajową w całej Polsce.
Źródła:
Chełm (Gdańsk) – Wikipedia
Demografia dzielnicy Chełm – gdansk.pl
Historia dzielnicy – gdansk.pl
Chełm. Poznaj burzliwe i mało znane dzieje dzielnicy – gdansk.pl