Najbardziej znaną powieścią o Gdańsku jest „Blaszany bębenek” Güntera Grassa, wydany w 1959 roku jako pierwsza część trylogii gdańskiej. Do klasyki prozy o mieście należą też „Kot i mysz” i „Psie lata” Grassa oraz polskie powieści „Weiser Dawidek” Pawła Huellego (1987) i „Hanemann” Stefana Chwina (1995). Literackie ślady najłatwiej znaleźć we Wrzeszczu, dawnym Langfuhr, gdzie na placu Wybickiego stoi ławeczka z Oskarem Matzerathem i Grassem. Od 31 października 2025 roku Gdańsk ma tytuł Miasta Literatury UNESCO.
Jakie książki o Gdańsku warto przeczytać?
W tych powieściach Gdańsk nie jest tylko tłem. Miasto, jego dzielnice i historia napędzają fabułę, a wielu czytelników przyjeżdża potem szukać opisanych miejsc. Większość tytułów kupisz w gdańskich księgarniach.
| Książka | Autor | Rok wydania | Gdzie i kiedy toczy się akcja? |
|---|---|---|---|
| Blaszany bębenek | Günter Grass | 1959 | Wrzeszcz i Gdańsk w czasach Wolnego Miasta i wojny |
| Kot i mysz | Günter Grass | 1961 | Wrzeszcz i Zatoka Gdańska w czasie wojny |
| Psie lata | Günter Grass | 1963 | Gdańsk i okolice od lat 20. do czasów powojennych |
| Weiser Dawidek | Paweł Huelle | 1987 | Gdańsk w latach 50., wspominany przez dorosłego narratora |
| Hanemann | Stefan Chwin | 1995 | Gdańsk od lat 30. do pierwszych lat po wojnie |
Dlaczego Günter Grass jest najważniejszym pisarzem Gdańska?
Günter Grass urodził się w Gdańsku 16 października 1927 roku, a dzieciństwo spędził we Wrzeszczu, przy dzisiejszej ul. Lelewela 13. Po wojnie zamieszkał w Niemczech, ale do rodzinnego miasta wracał w niemal każdej ważnej książce. W 1999 roku dostał literacką Nagrodę Nobla. W 1993 roku został Honorowym Obywatelem Miasta Gdańska, a Uniwersytet Gdański nadał mu doktorat honoris causa. Zmarł 13 kwietnia 2015 roku w Lubece.
Co opisuje trylogia gdańska?
Trzy powieści, „Blaszany bębenek”, „Kot i mysz” i „Psie lata”, pokazują Gdańsk w czasach Wolnego Miasta i II wojny światowej jako miejsce, w którym obok siebie żyli Polacy, Niemcy i Kaszubi. W „Blaszanym bębenku” Grass opisał m.in. obronę Poczty Polskiej we wrześniu 1939 roku. Powieść w 1979 roku zekranizował Volker Schlöndorff. Do Gdańska Grass wracał też w późniejszych książkach, m.in. we „Wróżbach kumaka”.
Dlaczego wokół Grassa był spór?
W 2006 roku, w autobiograficznej książce „Przy obieraniu cebuli”, Grass ujawnił, że w 1944 roku został wcielony do Waffen-SS. Wywołało to w Polsce dyskusję, a część polityków, m.in. Lech Wałęsa, wzywała go do zrzeczenia się honorowego obywatelstwa Gdańska. Pisarz tytułu nie stracił.
Gdzie w Gdańsku stoi ławeczka Grassa?
Na placu Wybickiego we Wrzeszczu Dolnym, dzielnicy dzieciństwa Grassa, stoi ławeczka z postacią Oskara Matzeratha, bohatera „Blaszanego bębenka”. Odsłonięto ją 5 października 2002 roku, a autorem brązowej rzeźby jest Sławoj Ostrowski, profesor gdańskiej Akademii Sztuk Pięknych. Projekt od początku zakładał dwie postacie, ale figura samego pisarza przez lata czekała w magazynie. Usiadła obok Oskara dopiero 16 października 2015 roku, w dniu, w którym Grass skończyłby 88 lat.
Jakie polskie powieści dzieją się w Gdańsku?
Po 1945 roku Gdańsk stał się ważnym tematem polskiej literatury. Najbardziej znane książki napisali pisarze, którzy urodzili się albo wychowali w powojennym mieście i odkrywali jego niemiecką przeszłość.
Paweł Huelle i „Weiser Dawidek”
Debiutancka powieść Huellego ukazała się w listopadzie 1987 roku. Dorosły narrator wraca do dzieciństwa i próbuje zrozumieć, co się stało z trzynastoletnim Dawidem Weiserem, który zniknął bez śladu. Książka dostała w 1987 roku Nagrodę Młodych miesięcznika „Literatura”, a w 2000 roku Wojciech Marczewski nakręcił na jej podstawie film „Weiser”. W 2026 roku Opera Bałtycka w Gdańsku wystawiła prapremierę opery według powieści.
Najbardziej znanym miejscem z książki był mostek nad wąwozem dawnej linii kolejowej do Kokoszek na Strzyży. Kładka trafiła na okładkę pierwszego wydania. Rozebrano ją w czerwcu 2013 roku, gdy w wąwozie budowano Pomorską Kolej Metropolitalną, a sygnał do rozbiórki po krótkiej inscenizacji miał dać sam Huelle. Pytany, czy wie, co się stało z Weiserem, odpowiadał, że gdyby wiedział, nie napisałby tej książki.
Stefan Chwin i „Hanemann”
Powieść z 1995 roku opowiada o Gdańsku od lat 30. przez upadek miasta w 1945 roku do pierwszych lat powojennych, gdy dawni mieszkańcy wyjeżdżali, a na ich miejsce przybywali nowi. Tytułowy bohater to gdańszczanin niemieckiego pochodzenia, profesor anatomii, który zostaje w mieście po wojnie. Książka dostała w 1995 roku Paszport „Polityki”.
Czym jest Gdańsk Miasto Literatury UNESCO?
Gdańsk starał się o tytuł od 2022 roku i dostał go 31 października 2025 roku, razem z kilkoma innymi miastami świata dołączonymi wtedy do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO. W Polsce tytuł Miasta Literatury mają też Kraków (od 2013 roku) i Wrocław (od 2019 roku). Program prowadzi miejska instytucja Dom Literatury w Gdańsku, która ma obecnie siedzibę przy ul. Długiej 35. Spotkania autorskie i zajęcia dla czytelników organizuje też sieć bibliotek publicznych.
Europejski Poeta Wolności
Najważniejszym literackim wydarzeniem miasta jest festiwal Europejski Poeta Wolności, który odbywa się co dwa lata i łączy się z Nagrodą Literacką Miasta Gdańska oraz serią przekładów poezji. Dziewiąta edycja festiwalu odbyła się w dniach 16–18 kwietnia 2026 roku, a nagrodę dostała duńska poetka Amina Elmi.
Gdzie szukać literackich śladów w mieście?
Najwięcej miejsc związanych z książkami jest we Wrzeszczu. Przy ul. Lelewela stoi kamienica, w której dorastał Grass, a kilka kroków dalej, na placu Wybickiego, ławeczka z Oskarem i pisarzem. Miasto wydało przewodnik „Literackie spacery według powieści Güntera Grassa”, który prowadzi po miejscach z trylogii.
Śladami „Weisera Dawidka” warto przejść przez Strzyżę, wzdłuż wąwozu, w którym stał mostek, a dziś biegną tory Pomorskiej Kolei Metropolitalnej. Na Głównym Mieście literacką historię przypomina Gdański Teatr Szekspirowski, zbudowany w miejscu dawnej Szkoły Fechtunku, gdzie w XVII wieku angielscy aktorzy grali sztuki Szekspira.
Źródła: Wikipedia (Günter Grass, Weiser Dawidek, Hanemann); baza sztuki w przestrzeni publicznej Gdańska GAPS i serwis dzieje.pl (ławeczka Oskara i figura Grassa); Trojmiasto.pl (mostek Weisera, czerwiec 2013); Polskie Radio i Notes from Poland (tytuł Miasta Literatury UNESCO, listopad 2025); Dom Literatury w Gdańsku; Europejski Poeta Wolności (edycja 2026); Miasto Gdańsk (Literackie spacery według powieści Güntera Grassa).
