Cmentarz zasłużonych w Gdańsku to przede wszystkim Cmentarz na Zaspie przy ul. Chrobrego. W 1946 roku zamknięto go i ustanowiono miejscem pamięci narodowej pod nazwą Cmentarz Zasłużonych, a dziś znany jest jako Cmentarz Ofiar Hitleryzmu. Spoczywają tu ofiary niemieckiego terroru z lat 1939–1945 i 38 obrońców Poczty Polskiej. Zasłużonych mieszkańców powojennego Gdańska chowa się z kolei w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Srebrzysko we Wrzeszczu Górnym.
Dlaczego Cmentarz na Zaspie w Gdańsku nazywa się Cmentarzem Zasłużonych?
Cmentarz otwarto 11 lutego 1895 roku przy drodze z Wrzeszcza do Brzeźna jako miejski cmentarz dla biednych. Chowano tu osoby, których pogrzeb opłacały władze: mieszkańców przytułków i domów starców, topielców, zmarłych w więzieniach i żołnierzy niższych stopni. W czasie I wojny światowej pochowano tu też jeńców wojennych z Rosji, Rumunii, Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch.
Od 4 września 1939 roku cmentarz stał się miejscem pochówku ofiar wojny. Grzebano tu rozstrzelanych, pomordowanych w obozach i straconych w gdańskim więzieniu, najczęściej w mogiłach zbiorowych, a na terenie cmentarza odbywały się też egzekucje. Do 1942 roku, zanim w obozie Stutthof uruchomiono krematorium, pochowano tu około 2–3 tysięcy jego więźniów. Zachowana księga cmentarna do 1945 roku ma około 6500 wpisów, a płyta przy głównej alei upamiętnia ponad 20 tysięcy nieznanych ofiar.
Miejsce pamięci narodowej
24 listopada 1946 roku cmentarz zamknięto i ustanowiono miejscem pamięci narodowej pod nazwą Cmentarz Zasłużonych. Składano tu prochy ofiar masowych egzekucji z całego Pomorza:
- 4 kwietnia 1947 roku pochowano prochy 67 działaczy gdańskiej Polonii, rozstrzelanych 22 marca 1940 roku w lesie koło Stutthofu,
- 12 maja 1947 roku złożono szczątki 19 Polaków zamordowanych 1 września 1939 roku w Szymankowie, wśród nich 12 kolejarzy i czterech inspektorów celnych,
- w 1957 roku pochowano tu plutonowego Piotra Budera, obrońcę Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte.
W 1985 roku, staraniem środowisk kombatanckich, cmentarz uznano za cmentarz-pomnik. Dziś opiekuje się nim gdański oddział Instytutu Pamięci Narodowej, który odnowił m.in. 44 groby w tutejszej Alei Zasłużonych.
Kto spoczywa na gdańskim Cmentarzu na Zaspie?
Najbardziej znany jest grobowiec obrońców Poczty Polskiej. Ich szczątki odnaleziono 28 sierpnia 1991 roku na terenie dawnej strzelnicy na Zaspie, a 5 kwietnia 1992 roku złożono je w nowym grobowcu. Nagrobek według projektu Małgorzaty Bohr-Szymaniak odsłonięto w 1993 roku. Obrońców rozstrzelano 5 października 1939 roku.
Na cmentarzu spoczywają też prochy duchownych i działaczy zamordowanych w czasie wojny, m.in. ks. Bronisława Komorowskiego i Mariana Góreckiego, beatyfikowanych w 1999 roku, oraz Antoniego Lendziona i Konrada Guderskiego. W 1963 roku pochowano tu Małgorzatę Pipkową, uczestniczkę obrony poczty. Przy głównej alei leży płyta pamięci więźniarek z Pomorza zamordowanych w obozie Ravensbrück, a od 1994 roku stoi pomnik kolejarzy i celników z Szymankowa.
Gdzie jest Aleja Zasłużonych w Gdańsku?
Drugim miejscem zasłużonych jest Aleja Zasłużonych na Cmentarzu Srebrzysko przy ul. Srebrniki 2, we Wrzeszczu Górnym. Cmentarz otwarto w 1924 roku jako cmentarz miejski, a dziś ma ponad 28 hektarów. Aleja to wydzielona kwatera dla osób, których dokonania dla miasta i regionu uznały władze.
Kto spoczywa na Srebrzysku?
- Lech Bądkowski, pisarz i działacz kaszubski, oraz Paweł Huelle, autor „Weisera Dawidka”.
- Anna Walentynowicz i Alina Pienkowska, działaczki Wolnych Związków Zawodowych i Solidarności ze Stoczni Gdańskiej.
- Franciszek Jamroż, prezydent Gdańska w latach 1991–1994.
- Stanisław Sołdek, stoczniowiec, od którego nazwiska nazwano pierwszy polski statek zbudowany po wojnie.
- Karol Rómmel, oficer i trzykrotny olimpijczyk w jeździectwie, oraz aktorki Halina Winiarska i Lucyna Legut.
Kiedy odbywają się uroczystości na cmentarzach zasłużonych w Gdańsku?
Najważniejsze uroczystości na Zaspie odbywają się 1 września, w rocznicę obrony Poczty Polskiej, oraz w okresie Wszystkich Świętych, gdy przy grobach składa się kwiaty i zapala znicze. Groby na Srebrzysku łatwo znaleźć w internetowej wyszukiwarce grobów, a w pobliżu Zaspy są parki Zaspy-Rozstaje, dobre na spokojny spacer po wizycie.
Jak dojechać na Cmentarz na Zaspie i Srebrzysko?
Cmentarz na Zaspie leży przy ul. Chrobrego, którą kursują autobusy. Kilka minut pieszo są przystanki tramwajowe przy al. Jana Pawła II, przy której kursuje kilka linii tramwajowych, a najbliższy przystanek SKM to Gdańsk Zaspa. Na Srebrzysko w okresie Wszystkich Świętych dojeżdża linia cmentarna C10 z Wrzeszcza PKP.
Źródła: Gedanopedia (Cmentarz na Zaspie, Srebrzysko); Instytut Pamięci Narodowej, oddział w Gdańsku; Wikipedia; In Your Pocket Gdańsk.
