Przeróbka

Przeróbka leży pod współrzędnymi 54°21′54″N 18°40′23″E, na Wyspie Portowej. Od południa graniczy z Martwą Wisłą, za którą leży Śródmieście, od zachodu z Kanałem Kaszubskim, od północy z wodami Zatoki Gdańskiej, a od wschodu ze Stogami. Przez wody Martwej Wisły i Kanału Kaszubskiego sąsiaduje też z Nowym Portem, Letnicą, Młyniskami i Rudnikami.

Dzielnica zajmuje 6,88 km² w północno-wschodniej części Gdańska i dzieli się na cztery jednostki morfogenetyczne: właściwą Przeróbkę – jedyną faktycznie zamieszkaną część, o charakterze mieszkaniowo-przemysłowym, Sączki – tereny przemysłowe i nadmorskie wydmy, Westerplatte – symboliczne miejsce rozpoczęcia II wojny światowej, oraz Wisłoujście z zabytkową Twierdzą Wisłoujście.

Pierwsza wzmianka o osadzie nad Wisłą pochodzi z 1780 roku – powstała ona wzdłuż drogi flisackiej, wykorzystywanej do przeciągania tratw za pomocą lin, co określano mianem trelu. Już w połowie XVII wieku, naprzeciwko wyspy Ostrów, działały tu jednak dwa gospodarstwa – Mały Holender i Wielki Holender – a nieopodal aż do początku XX wieku pracował wiatrak. W 1869 roku Johann Daniel Wojan założył tu wytwórnię łodzi rzecznych, przeniesioną po 1900 roku na pobliski Troyl. W 1885 roku osada liczyła 359 mieszkańców, a do Gdańska włączono ją formalnie 1 kwietnia 1907 roku, gdy mieszkało tu już około 400 osób.

Początek XX wieku przyniósł intensywną rozbudowę infrastruktury: w 1904 roku wybudowano kanał Kaiserhafen, dziś znany jako Kanał Kaszubski, w 1905 roku powstała kolejowa stacja rozrządowa (do 1945 roku nosząca tę samą nazwę), a w 1912 roku wzniesiono most Siennicki. Mroczną kartę historii zapisał 15 stycznia 1915 roku, gdy utworzono tu obóz dla jeńców wojennych – rosyjskich oficerów i żołnierzy, wcześniej funkcjonujący jako obóz pracy. W okresie Wolnego Miasta Gdańska powstały składy Towarzystwa Aldag, a w 1927 roku dzielnicę połączono linią tramwajową ze Śródmieściem i oddano do użytku asfaltową drogę na Stogi – dzisiejszą ulicę Wosia Budzysza.

Po wojnie nazwę Troyl nieoficjalnie zmieniono na Trojan, choć Zarząd Miasta proponował też nazwę Zawiśle – w maju 1945 roku uruchomiono tu Warsztaty Główne Gdańsk-Trojan. Ostateczną nazwę Przeróbka zatwierdziło Ministerstwo Administracji Publicznej dopiero w 1948 roku, gdy powstawały też pierwsze zakłady chemiczne, z których wyrosły później Gdańskie Zakłady Nawozów Fosforowych. W 1952 roku dzielnica stała się siedzibą Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego, 5 września 1960 roku otwarto budynek Szkoły Podstawowej nr 61 (od 1973 roku noszącej imię Józefa Wybickiego), a w 1970 roku przy ulicy Siennickiej 23 uruchomiono Zakład Karny Gdańsk-Przeróbka.

Na koniec 2025 roku Przeróbkę zamieszkiwało 3 392 osoby – spadek o 89 osób (2,6%) względem 2024 roku. To jedna z najszybciej wyludniających się dzielnic Gdańska: w 2015 roku mieszkało tu jeszcze 4 337 osób, a więc ubytek w ciągu dekady sięgnął niemal tysiąca mieszkańców. Przy powierzchni 6,88 km² gęstość zaludnienia jest jedną z najniższych w mieście i wynosi zaledwie 493 osoby/km².

Struktura wiekowa (2025): 0–17 lat: 409 osób, 18–59 lat: 1 766 osób, 60–64 lata: 198 osób, powyżej 64 lat: aż 1 019 osób. Przyrost naturalny w 2025 roku wyniósł −49, a saldo migracji wewnętrznych −8 osób.

Ze wszystkich czterech części dzielnicy jedynie właściwa Przeróbka ma charakter faktycznie zamieszkany, łączący zabudowę mieszkaniową z funkcją przemysłową. Sączki pozostają terenem przemysłowym i nadmorskimi wydmami, a Westerplatte i Wisłoujście to obszary o charakterze muzealno-pamiątkowym, niemal pozbawione stałej zabudowy mieszkaniowej.

Z resztą Gdańska dzielnicę łączy most Siennicki, wybudowany w 1912 roku, oraz nowszy most im. Jana Pawła II – wantowy most otwarty w 2001 roku jako część Trasy Sucharskiego. Tunel pod Martwą Wisłą zapewnia dodatkowe połączenie z Letnicą. Dzielnicę obsługuje komunikacja miejska, a towarowa linia kolejowa nr 226 prowadzi stąd do Portu Północnego.

Na przystankach w granicach dzielnicy zatrzymują się autobusy linii 106, 111, 138, 158, 258 i 911 oraz nocna linia N8. Zamiast tramwajów na Stogi kursują teraz autobusy T8 i T9.

Na terenie dzielnicy działa Szkoła Podstawowa nr 61 im. Józefa Wybickiego, otwarta 5 września 1960 roku przy ulicy Siennej 26.

Miłośnicy wioślarstwa mogą korzystać z klubu Gedania, działającego na terenie dzielnicy. Westerplatte, jako miejsce pamięci narodowej, przyciąga też licznych odwiedzających zainteresowanych historią.

Gospodarkę dzielnicy od dziesięcioleci kształtuje przemysł – działają tu Gdańskie Zakłady Nawozów Fosforowych „Fosfory”, stocznia Maritim Shipyard oraz historyczne Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego i Miejskiego, funkcjonujące od lat 1910–1920.

Najważniejszym miejscem pamięci na terenie dzielnicy jest Westerplatte – symboliczne miejsce rozpoczęcia II wojny światowej we wrześniu 1939 roku. Nie mniej istotna jest zabytkowa Twierdza Wisłoujście, strzegąca niegdyś wejścia do portu gdańskiego. Ślady trudnej historii XX wieku przypomina też miejsce dawnego obozu jenieckiego, utworzonego tu w 1915 roku. Opis terenów zielonych dzielnicy znajdziesz w tekście zielone miejsca w dzielnicy Przeróbka.